“ Sai người đưa công chúa An Tư đến cho Thoát Hoan là có ý làm giảm bớt tai họa cho nước vậy”. Không năm sinh, năm mất, Đại Việt sử ký toàn thư chỉ có bấy nhiêu dòng dành cho An Tư công chúa. Lục lọi thêm thì trong An nam chí lược của Lý Trắc ( Trung Quốc) có ghi: “ Trước, thái tử ( chỉ Thoát Hoan) lấy người con gái nhà Trần sinh được hai con”, cũng là một “ hồ nghi lịch sử” về thân phận An Tư.

Đấy, tôi chỉ biết bấy nhiêu về nhân vật của mình, nói đúng hơn là tôi  cảm về “ khoảng lặng lịch sử” mà An Tư công chúa đã vô tình bị lãng quên để khi cầm kịch bản Trần Nhân Tông, tôi thầm cảm ơn một trái tim đa mang trong bút lực Lê Duy Hạnh. Sự có mặt của An Tư không phải để cân bằng âm – dương cho vở - nàng là nhân vật nữ trung tâm của vở Trần Nhân Tông mà qua An Tư, Lê Duy Hạnh đã cảm khái khuôn về tư tưởng và tâm thái của vị vua – thiền sư nhà Trần. Ông đã viết tiếp lịch sử về cái khoảng lặng từ hơn 700 năm trước, nối dài thân phận An Tư trong lòng người hậu thế.

Một giây khắc giật mình của lịch sử: “- Say chiến thắng, nức lòng ngày sum họp, vô tình hay hữu ý chẳng mấy ai kịp nhớ đến những con người dạ sắt lòng son, trọn cuộc đời phải thay tuổi đổi tên, lặng lẽ giấu mình vì an bình của tổ quốc, vì ấm no hạnh phúc của muôn dân nuốt cay ngậm đắng tức tưởi hy sinh…”

Nếu so với 8 năm về trước, NSƯT Vương Hà ( Nhà hát Cải lương Việt Nam) – khi vào vai Dương Vân Nga trong một trích đoạn của Hoàng hậu của hai vua thì độ chín của một đào thương đã được Vương Hà thể hiện qua An Tư. Hà đẹp về biểu diễn hình thể, giọng Bắc chuẩn sinh ra để hát…ca trù nên khi Hà cất tiếng ca “ Dòng sông bến nước khí tụ hồn thiêng. Ánh nến lung linh đất trời nhận diện. Người mất đi người vẫn còn hiển hiện. Đêm nay lại về hội ngộ trên sông”, cả không gian như ngưng đọng. Cái dáng vẻ thanh cao, vừa trinh nguyên vừa tức tưởi ôm đàn đi vào trại giặc là một khoảnh khắc Vương Hà hút hồn sân khấu. Tôi chủ đích đồng hiện một hình tượng nghệ thuật thanh tao, đẹp đẽ giữa những tiếng gào, tiếng la và cả những âm thanh thất thần – báo hiệu cho sự bại trận của đối phương là để biểu thị cho sự công phá vào tội ác của binh biến. Ngay cả khi đi vào lòng giặc, An Tư vẫn tinh khiết. Sự hy sinh của nàng – nếu đã được ý thức trọn vẹn hay cho dù chỉ là một bước ra đi ngàn dặm thì đó cũng là một hành động đủ sức lay động và thức tỉnh lương tri con người.

Khi thực hiện Tự tình quê hương, điểm nhấn mới lạ của chương trình là An Tư công chúa, tôi lại chọn cho mình một tư thế biểu diễn trong tư thế dàn dựng. Nếu lịch sử đã vô tình đặt An Tư vào cuộc chinh chiến – nghĩa là nàng đã “ bị động” thì từ sự bị động của hoàn cảnh ấy, nhân vật của tôi buộc phải chủ động để tồn tại và “ làm nên chuyện” trong chính hoàn cảnh bị động ấy. Điều này, xét về lý lẫn tình đều hợp lẽ bởi nếu dựa vào tinh thần vô ngã của thời đại thịnh vượng Lý – Trần thì An Tư, hơn ai hết thấm đẫm tư tưởng Thiền “ hòa quang đồng trần” từ chính cha của mình là Trần Thái Tông và cháu của mình là Thái tử Khảm – Trần Nhân Tông. Sự Vô ngã không hề xa rời Bản ngã mà trái lại còn vượt lên chính nỗi sợ hãi, sợ đói rét, sợ kẻ thù, sợ cái chết mà đạt được sự rốt ráo của tinh thần “ chấp ngã”. Để từ đó, một bóng dáng An Tư “ chân bước xuống thuyền rời đất tổ ra khơi” mang theo cây đàn trĩu nặng nỗi niềm “ Phách lạc cung sai hắt hiu buồn trại giặc, vời vợi khúc Nam Ai khoan nhặt trầm hùng” mà mong ước “ Về Nam theo ngọn gió trời, thắm hòa với hồn nước non”.

Dù thế, tôi vẫn không thể không nao lòng cùng thân phận của nàng. Một lời khẩn khoản của người con gái đã “ vị quốc vong thân”: “- Hoàng tôn ơi, mai này khi non nước yên bình nhà nhà sum họp, xin hãy thắp dùm nén hương báo hiếu với song đường. Nói rằng từ hôm nay muôn dân đã thoát kiếp đoạn trường. Với nhà Trần, An Tư tròn trung tròn hiếu…”.

Trong cảm thức lịch sử, An Tư mờ mờ tỏ tỏ. Trong cảm thức nghệ thuật, “ hồn nước non chở hồn An Tư” về lại trời Nam. Thiên chức nghệ thuật sẽ là gì nếu nó không là cái gạch nối bao dung, trắc ẩn cho cuộc sống hôm qua và ngày mai.

Bạch Tuyết
Xuân 2007