Truyện Kiều là báu vật của nền văn học Việt Nam

"Truyện Kiều là báu vật của nền văn học Việt Nam, do đó, khi Kiều bước lên sân khấu Cải lương là cả niềm tự hào với anh chị em nghệ sĩ cải lương bởi họ đã tâm huyết, tự tin để “Cải lương hóa” một tác phẩm truyện thơ bất hủ. Trước hết, tôi chúc mừng những người thực hiện Kiều.", NSUT Bạch Tuyết bộc bạch.

Tôi không có điều kiện để theo dõi Kiều, do đó, sẽ không trả lời những câu hỏi mà bạn PV tôi về Kiều. Nhưng là một NS dân tộc, tôi hãnh diện vì Kiều là một trong hai vở diễn đầu tiên ( Cùng với Kiều Nguyệt Nga) chính thức bước lên sàn diễn của nghệ thuật sân khấu ca kịch Cải lương từ thuở sơ khai.

Điều đó cho thấy, dù tiếp nhận mọi hình thức nghệ thuật mới, dù bản chất loại hình là “cải cách hát ca theo tiến bộ” thì các NS cải lương tiền bối cũng đã chọn một tác phẩm văn học lớn của dân tộc để làm “nền tảng” cho sự ra đời đầu tiên – một biểu hiện dân tộc tính của loại hình Cải lương.

Từ đó, các thế hệ NS kế tiếp đã đưa Kiều lên sân khấu, kể cả SK phía Bắc, xem đó như là một mẫu mực, cả về kịch bản, dàn dựng lẫn diễn xuất.

Về phía tôi, trước năm 1975, tôi đã từng đầu tư để dựng Kiều ( 3 bộ – vở diễn) “Trăng thề vườn Thúy” , “ Má hồng phận bạc” , và “ Cung thương sầu nguyệt hạ “. Suốt hơn ba thập niên các vở diễn Kiều của Bạch Tuyết đã được hoan nghênh và đón nhận.

Sau năm 1975, khi học đạo diễn ở Bulgaria, tôi tiếp tục chọn Kim Vân Kiều thử nghiệm cho loại hình Cải lương vidéo đầu tiên, với mong muốn nương nhờ tác phẩm Kiều – vốn đã được “ quốc tế hóa” bởi tài năng văn học để biểu hiện nọ từ góc độ sân khấu. Nhiều thầy giáo ngoại quốc đã tán thành và khi đem trình chiếu ở trong nước, tôi đã nhận được nhiều lời khen ngợi của giới truyền thông lẫn công chúng.

Với một tác phẩm đồ sộ như Kiều, việc cảm tác, phân tích, khám phá…về nó mãi mãi là kho tàng vô giá của các nhà phê bình, nhà sáng tạo nghệ thuật trong đó có giới cải lương. Đọc Kiều, ngâm Kiều, lẫy Kiều, bói Kiều…đã cho thấy hiện tượng “ Kiều hóa” trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam.

Với tôi, Kiều mãi mãi là “ tiếng kêu dài” về thân phận người tài hoa; là áng văn chương mà từ đó “ tự quy chiếu” cuộc đời của thi sĩ Nguyễn Du – cũng là của những bậc văn nhân tài tử xưa lẫn nay. Vì thế, tôi tìm thấy nỗi đau đáu phận Người trong Kiều; nỗi “ đau đớn lòng” của người tài hoa trước cảnh đời, thế đời; hay một chút bẽ bàng “ mua vui cũng được một vài trống canh” của tâm hồn thi sĩ…Do đó, dựng Kiều, diễn Kiều…bất luận bằng ngôn ngữ, phong cách gì, là chính thống hay thể nghiệm…đều cần chuyển tải linh hồn của Kiều và tâm cảm của Nguyễn Du. Dĩ nhiên, từ ngôn ngữ truyện thơ Lục bát đến ngôn ngữ Sân khấu cải lương sẽ phải có những khoảng cách nghệ thuật cần thiết. Và điều tôi quan tâm không phải là đưa nghệ thuật gì vào trong vở diễn Kiều mà là cách đưa, cách xử lý thế nào cho phù hợp, cho đạt được tính hài hòa, liên kết mạch lạc, xuyên suốt nhằm khắc họa cuộc đời lưu lạc của Kiều – cũng chính là sự lưu lạc của một tài hoa trong xã hội đầy dẫy bất công, kìm nén.

Nghệ thuật Cải Lương vô cùng giàu có, sang trọng

Sân khấu Cải Lương  vốn là một loại hình SK mở, nó cho phép dung chứa bất kỳ hình thức nghệ thuật nào, miễn là hợp tình hợp lý. Tôi không có thói quen so sánh sàn diễn cải lương sẽ phải giàu có như…phim trường Hollywood ( vì mỗi bản chất loại hình khác nhau) nhưng nếu sân khấu Cải Lương  có được một kỹ thuật hiện đại như SK Broadway thì sẽ tiếp sức dồi dào cho sự sáng tạo của các nghệ sĩ.

Việc chúng ta đầu tư ( dĩ nhiên trong đó có cả việc đầu tư về tài chính) cho một vở diễn Cải Lương  hòanh tráng là chính đáng song, trị giá đầu tư cần được song hành với giá trị nghệ thuật thì lúc đó hiệu quả mới thật sự trọn vẹn và có ý nghĩa. Trong nghệ thuật, tốt nhất chúng ta không nên “cân đo đong đếm” bởi sự thành công của vở diễn không gom góp được từ số lượng diễn viên mà từ chính chất lượng của nhân vật – vở diễn. Một vai diễn chỉ đếm bằng vài dòng trong kịch bản như Bảy Cán Vá của NS Ngọc Giàu nhưng sự thành công của nó không thể đếm được khi chị đã thật sự ở lại trong lòng công chúng từ vai diễn này.

Điều tôi muốn nói rằng, nghệ thuật Cải Lương  vô cùng giàu có, sang trọng, trong đó đặc biệt là kho tàng âm nhạc, ngoài sức mạnh “ ngoại tại” là đủ sức kết hợp và dung chứa một cách hợp lý nhiều ngôn ngữ nghệ thuật khác thì sức nặng “ nội tại” là chính nguồn âm nhạc cải lương sẽ là tư liệu sống giúp chúng ta thỏa mãn mọi sự sáng tạo mà không cần sự lắp ghép hay chắp vá khiên cưỡng, tùy tiện nào.

Với hơn 40 năm theo nghề, âm nhạc cải lương lan chảy và nuôi sống tâm hồn tôi, tôi có thể khẳng định với bạn điều đó, bởi nếu không như thế thì làm sao nghệ thuật Cải Lương  vẫn đã, đang âm thầm tồn tại trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam.

Hằng Nga (ghi)
Trích mục Văn Hoá, Nhịp Cầu Đầu Tư, 03/2007